ब्रायटनचा किनारा!

"ब्रायटनचा किनारा" असं नाव असलेल्या लेखात प्रवास-वर्णन, सहलीची कहाणी आणि भरपूर फोटो पाहायला मिळणार असा जर तुमचा अंदाज असेल तर तो जरा चुकलाय. ब्रायटन हा इतर सर्वसामान्य बीचसारखाच बीच असला तरी त्याचं महत्व भारतीयांच्या दृष्टीने अनन्यसाधारण आहे. कारण याच किनाऱ्यावर स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना एक अजरामर काव्य स्फुरलं, 'ने मजसि ने'! सावरकरांच्या काव्याबद्दल सर्वाना माहिती आहेच, पण हे काव्य जिथे स्फुरलं तो ब्रायटनचा किनारा आहे हा तपशील आपण फारसा लक्षात ठेवत नाही. कारण भारतात बसून इंग्लंडमधले सगळे किनारे सारखेच वाटतात. फार लांब कशाला जा, मला स्वत:ला ब्रायटनचं नाव माहिती असून देखील ते कुठेतरी विसरून जायला झालं होतं.
पण विस्मरण होवो किवा काहीही, अश्या गोष्टी गरजेप्रमाणे आठवतात खऱ्या! या वेळी पण असंच झालं. भटकायला जायचा ठराव पास झाला आणि ठिकाण ब्रायटन ठरलं तेव्हा अंधुकपणे हे नाव कुठेतरी वाचल्याचं आठवत होतं. संदर्भ लागत नव्हता. मग काय, गुगल झिंदाबाद! १५-२० मिनिट गुगलशी झटापट केल्यावर माहिती मिळाली की स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी 'ने मजसि ने' ची रचना केली तो हाच किनारा. उगाच खूप भारी वाटलं, सावरकर जिथे जाऊन आल्याचा ठोस पुरावा आहे ती ही जागा आहे कळल्यावर काय होणार दुसरं (एकदा अंदमानला सुद्धा जायचंय)! कारण म्हणजे सावरकरांबद्दल असणारा नितांत आदर! जेव्हा जेव्हा त्यांचं नाव ऐकतो, त्यांच्याबद्दल कुठे काही वाचतो, पाहतो, तेव्हा केवळ नतमस्तक व्हावंसं वाटतं. अजून थोडी माहिती मिळाली तेव्हा असं कळलं की सावरकरांच्या 'ने मजसि ने' काव्याचं हे शतक-महोत्सवी वर्ष आहे. ब्रायटनला जायचा चाललंच होतं, डायरी मध्ये संपूर्ण कविता लिहून घेतली.
ब्रायटनला पोहोचलो तेव्हा एकदम टाईमपास मूड होता. ज्या मित्रांबरोबर गेलो होतो ते मित्र आहेत उत्तर-भारतीय! सावरकरांविषयी फारशी माहिती नसलेले. (का असावी, कारण सावरकरांनी कधी दिल्लीवर आपला हक्क सांगितला नाही, आणि तत्कालीन नेत्यांनासुद्धा असा सडेतोड नेता/मंत्री दिल्लीत असणं धोक्याचंच वाटलं असणार) ब्रायटनला पोहोचल्यावर खूप वेळ तर भटकण्यातच गेला. फुल टाईमपास , समुद्रात खेळा, फोटो काढा, चकाट्या पिटत बीचवर फिरा आणि अजून काय काय!
दुपार होऊन गेली होती. 'ब्रायटन', 'सावरकर', 'ने मजसि ने' डोक्यात होतंच. मग मी मित्रांना सावरकरांची गोष्ट सांगायला सुरुवात केली. सुरुवातीला त्यांना वाटलंच की काय बोअर करतोय हा (माझ्या वक्तृत्वाचा दोष), पण मी आपलं रेटलं पुढे! जेव्हा त्यांना कळलं सावरकरांविषयी, ज्यांनी देशासाठी २ वेळा काळ्या-पाण्याची सजा भोगली, सर्व व्यक्तिगत सुख-दु:ख बाजूला ठेवून फक्त देशाची सेवा केली तेव्हा त्यांनाही सावरकरांबद्दल आदरमिश्रित कुतूहल वाटायला लागलं. सावरकरांच्या 'ने मजसि ने' ची स्टोरी त्यांना सांगितली तेव्हा (मला सगळं हिंदीत अनुवाद करून सांगावं लागलं) बहुतेक त्या कवितेचा इफेक्ट झाला असावा कारण जेव्हा मी 'ने मजसि ने' म्हणायची कल्पना त्यांना सांगितली तेव्हा एका मित्राने माझ्याबरोबर कविता म्हणायची इच्छा व्यक्त केली. व्वा!



घोटाभर पाण्यात उभे राहून आम्ही दोघं डायरी मधून कविता वाचायला लागलो. (सुरुवातीला एक-दोन वेळा फक्त वाचली, कारण त्याला मराठी शब्दांची थोडी ओळख व्हावी असा उद्देश होता) जेव्हा त्याला थोडं जमायला लागलं तेव्हा आम्ही मोठ्याने म्हणायला सुरुवात केली. सुरुवातीला एखादा मिनिट बिचकायला झालं, कारण एक तर मला गाता वगैरे अजिबात येत नाही, आणि आजुबाजुनी जाणारे गोरे लोक आमच्याकडे विशेष कुतूहलाने पाहत होते. पण जशी लय सापडत गेली तसा सगळ्याचा विसर पडला आणि संपूर्ण कविता म्हणून झाल्यावरच थांबलो. माझा मित्र आधीच थांबला होता, पण तो चक्क हात जोडून उभा होता; मला या गोष्टीचं फार आश्चर्य वाटलं, अजूनही वाटतं. स्वत:बद्दल सांगायचं तर माझ्या डोळ्यातून पाणी आलं नाही म्हणून म्हणायचं की मी रडत नव्हतो, पण खूप भरून आलं होतं. सांगता येत नाही शब्दात, पण अतिशय सुंदर अनुभव होता तो! आणि एका महाकाव्याच्या शंभराव्या वर्षी आम्ही त्या तीर्थक्षेत्री जाऊन ते म्हणून आलो याचा विलक्षण अभिमान वाटत होता. एखादी गोष्ट करण्यात 'धन्यता वाटणे' काय असतं हे कळलं! त्या उर्मीमध्ये थोडा वेळ आम्ही तिथेच उभे होतो. नंतर कधीतरी थोड्या वेळाने आजूबाजूचं भान आलं, आणि आम्ही तिथून जेवायला गेलो. उरलेली ट्रीप पण मस्तच झाली पण 'ने मजसि ने' चा अनुभव त्यात सगळ्यात सुंदर होता. आयुष्यभर लक्षात ठेवावा असा!!!




(टीप: स्वा. सावरकरांचा फोटो आंतरजालावरून साभार!)